III – Rušenje zida (Feministička teorija)

„Sanjali smo o prelaženju na drugu stranu ogledala, ali c’e zapravo žitelji ogledala nahrupiti u naš svet.
I ‘ovog puta neće biti pobeđeni’.“
-Zan Bodrijar-

 

Feministički diskurs u humanističkim naukama

Danas se već ustalilo da u istorijskom pogledu govorimo o tri faze feminizma. Prva faza ili prvi talas feminizma predstavlja teoriju i djelovanje u borbi za ravnopravnost žena sve do 60-tih godina 20. vijeka. Kako je glavni cilj ovog perioda stvaranje uslova za obrazovanje žena i borba za pravo glasa, uglavnom je predstavljen radom sifražetskog pokreta. U teoretskom dijelu obuhvata sva djela (i prije 19. vijeka) koja govore o položaju žena. Ovaj period nazivaju i feminizam jed- nakosti ili humanisticki feminizam. Drugi talas femi- nizma, oznacen i kao feminizam razlike ili ginocentrizam u prvi plan stavlja ženu samo i njena svojstva, a ne shvatanje ženskosti na osnovu odnosa muškarac-žena. Direktan poticaj svakako slijedi od knjige Drugi pol. U ovih dvadesetak godina (od 60-tih do 80-tih) se zapravo tek razvijaju feministicke teorije u pravom smislu, jer ove teme skoro da nisu bile prisutne u naucnoj javnosti, sve dok prve generacije obrazovanih žena nisu shvatile da nije dovoljno da se samo obrazuju, vec i da intenzivnije razmotre i žensko pitanje u razlicitim naucnim oblastima. Treci talas feminizma se razvija u posljednje dvije i po decenije i u skladu sa postmodernistickim dobom karakteriše ga potpuna raznorodnost: brojne su teorije, a feministkinje u svojim diskusijama ponekad stoje na potpuno krajnjim gledištima, te se Cini da su razlike među njima nepremostive. Kao i u vezi aktivnog djelo- vanja i za teoriju feminizma možemo reCi da postoje osnovni ciljevi koji ih okupljaju pod tim jednim nazivom. Pristupi temi „žena i njeno oslobađanje“ su veoma razliCiti i kako je rijeC o relativno novoj oblasti i diskursu koji se tiCe razliCitih nauka još uvijek je mnogo aspekata koji mogu voditi ka originalnom viđenju žene, njenih osobina, uloge u društvu i promjena koje žene unose u društvo sa svojom novom ulogom. Unutar feministiCke teorije moguCe je govoriti o podjeli na niz pravaca: liberalni, socijalistiCki, radikalni, anarho- feminizam, kulturalni feminizma, eko-feminizam, femi- nizam nebjelkinja, religiozni feminizam, psihoanalitiCki, postmoderni feminizam.1 S jedne strane, unutar razliCitih nauka inkorporira se feministiCki diskurs, pa je onda rijeC o feministiCkim temama unutar antropologije, sociologije, filozofije, istorije, politiCke teorije, lingvistike. S druge strane, današnja usmjeravanje na interdiscipli- narna istraživanja uslovljava da se feministiCke teorije vezuju za postkolonijalne teorije, teorije seksualnosti, teorije roda. Prate li se pregledi nauCnih publikacija lako je uoCiti da se veCe interesovanje i više nauCno- istraživaCkih radova pojavljuje tek od kasnih šezdesetih godina 20. vijeka, a veC u posljednje dvije decenije istraživaCi/istraživaCice koji se bave ovim temama teško da se mogu prebrojati. Zene nisu izdvojene grupa koja živi samostalno, veC dio društva. One svakako dijele glavne zajedniCke probleme, ali ne mogu u potpunosti imati zajedniCke interese, pa se prema tome razlikuju i naCini na koji ostvaraju svoja prava. Vezane za razliCita uslove u kojima žive i razliCite oblasti djelovanja neminovno slijedi i raznorodnost njihovih teorija i nacina na koji ženska pitanja promovišu i zastupaju u razlicitim oblastima.

Sa razvojem feministickih i srodnih teorija obrazuje se i nova terminologija koja je danas vec u širokoj upotrebi. Ovdje cemo spomenuti objašnjenja tek onih najvažnijih termina:

  • Androcentrizam predstavlja pogrešnu univerzali- zaciju maskulinog, gdje se iza pojma ljudskog bica uvijek krije muškarac i sve teorije se zasnivaju upravo na obrascu duboko prikrivenog iskljucenja femininog. On je taj koji je subjekat, on je taj prema kome se usposta- vljaju norme, a neposredno ili posredno izostavljava se žensko iskustvo ili biva obezvrijeđeno. Rasprave o androcentrizmu zadiru u osnove nauka i izazivaju žestoke polemike, posebno u epistemologiji. Androcentrizam se ne može poistovjetiti sa seksizmom.2
  • Esencijalizam je „doktrina po kojoj je ispravno praviti razliku između onih svojstava neke stvari, ili vrste stvari, koja su esencijalna, i onih koja su samo akcidentalna. Esencijalna svojstva su ona koje ta stvar ne može izgubiti a da pri tom ne prestane da postoji. (…) Esencijalizam se koristi u feministickim delima cije je gledište da žene (odnosno muškarci) poseduju esen- cijalnu prirodu (tj. požrtvovanost i brižnost nasuprot agresivnosti i sebicnosti), nasuprot razlikovanju usled mnoštva akcidentalnih ili kontigentnih osobina uzrokovanih društvenim uslovima.“3
  • Ginokritika je „poseban pristup književnosti koju su pisale žene. Cilj tog pristupa jeste da utvrdi zajed- nicke odlike ove književnosti i rekonstruiše njenu tradiciju. Termin je uvela Ilejn Souvolter da oznaci posebnu vrstu feministicke kritike cija je osnovna odlika ginocentriCnost – na ženu usmerena analiza. Osnovna kategorija ovog pristupa jeste rod (gender) kao skup društvenih, psihiCkih i kulturnih uslova u kojima su žene stvarale i koji su uticali na njihovo stvaralaštvo“4
  • Homofobija je mržnja ili izražen strah od homo- seksualnih osoba. U krajnjim sluCajevima manifestuju se kao verbalno ili fiziCko nasilje prema ovim osobama. Na individualnom planu može biti rezultat neriješe- nenog konflikta sa vlastitom seksualnošCu. Nije rijetkost da se iskazuje na nivou grupe ili institucionalno, pri Cemu se pokazuje otvorena ili prikrivena diskriminacija osoba iz kvir (queer) zajednice, što se obiCno oznaCava i kao heteroseksizam.
  • Kvir (queer) teorija – termin u upotrebi od osam- desetih godina 20. vijeka, na poCetku ukljuCuje teorije koje se bave temama bitnim za gej i lezbejsku populaciju, a danas veC dobrim dijelom stoji izdvojeno. Zasniva se na djelima feministiCkih i postmodernih teoretiCara/ teoretiCarki, među kojima su najznaCajniji: Mišel Fuko sa pregledom istorije seksualnosti i teorijom o diskursu, te Džudit Batler sa teorijom o performativnosti roda.
  • Mizoginija je u najkraCem mržnja prema ženama, a u okviru feministiCke teorije dobija mnogo šire i pre- ciznije određenje. „Okosnicu sistema mizoginije Cine dominacija nad ženama, eksploatacija ženskih resursa kroz nejednaku razmenu i ponižavanje žene, gotovo ritualno, kao jedne vrste Drugosti. Mizoginijom se postiže pacifikacija žena kao marginalne grupe, elimini- nacija ili smanjivanje kompeticije žena, kontrola žena, naroCito njihove seksualnosti (što je, na primer, naro- Cito vidljivo u asimetriji žargonskih izraza). Ne radi se, dakle, o apstraktnoj, neprofitnoj, neutilitarnoj mržnji.

Naprotiv, radi se o tradicionalno utemeljenoj, a zatim novim društvenim silama obnovljenoj, svevladajucoj,

v«  • / •   v “        4 • / •   v,,l      • ,

sveprožimajucoj mržnji, nagrađujucoj mržnji, kao sistemu koji jasno proizvodi dobitke i gubitke za muškarce i za žene, kao kolektivitete, ali i na individualnom nivou upravo kroz pripadnost tim kolektivitetima.“5

  • Mizandrija je mržnja prema muškom polu, koja svoje korijene dijelom nalazi u izrazito ginocentricnim teorijama, a i izražena je, na primjer, u djelima Andree Dvorkin. Oni koji su podložni mizandriji zapravo ispoljavaju nepoštavanje drugog pola. Mizandriji mogu biti podložni i muškarci. U savremenoj feministickoj teoriji i programima najveCeg dijela feministickih orga- nizacija mizandrija se odbacuje kao i mizoginija.
  • Patrijarhat je tip društvenog uređenja u kome dominira pater familias koji je vlasnik sve imovine, pri cemu u tu imovinu ulaze i žene i djeca. Ustanovljenjem takvog okvira u društvu ostvaruje se potpuna dominacija muškarca nad ženom i time njegova moC ima svoje uporište za nastojanje da i u savremenom društvu ima kontrolu i moC. Veoma cesto feminsticki teoreticari/ teoreticarke koriste izraz „patrijarhalni obrazac“ da istaknu razliku između patrijarhalnog kao istorijske kategorije i patrijarhalnog nacina ponašanja ocuvanog i u današnjoj kulturi.
  • Seksizam je diskriminacija na osnovu roda, tacnije „nemoguCnost ili odbijanje da se prepoznaju prava, potrebe, dignitet ili vrednosti ljudi jednog pola ili roda. U širem smislu, devalvacije raznih crta karaktera ili inteligencije koji su tipicni za jedan ili drugi pol“.6

Jedna od glavnih tema za raspravu u okviru feminizma dolazi iz socijalne antropologije, a kljucno djelo je bilo

Pol i temperament u tri primitivna društva (1935) Margaret Mid. Njen rad na terenu trebao je da ponudi materijal koji Ce ukazati na razlike među polovima, ali Ce osnovna teza biti promjenjena, jer je Mid uvidjela da temperament nema previše veze sa polnom razli- kom. „Usvajala sam opCe mišljenje našega društva o postojanju prirodnog spola-temperamenta koji u naj- gorem sluCaju može biti samo iskvaren ili može odstupiti od svog normalnog izraza. Nisam ni u snu pomišljala da bi temperamenti koje mi smatramo prirođenim jednom spolu, mogli, naprotiv, biti tek puke varijacije ljudskog temperamenta…“.7 ProuCavanja tri plemena pokazalo je koliko su velike razlike među njima, jer svako pleme živi po svojim pravilima. Oso- bina viđena izrazito kao „ženska“ (prema zapadnom istraživaCu/istraživaCici) pokazuje se ovdje kao karakteri- stika muškaraca, što ukazuje da crte liCnosti nisu Cvrsto vezane za pol. To je dovelo, ne samo u antropologiji veC uopšte u društvenim naukama, da se ide ka razlikovanju pola (sex) i roda (gender), pri Cemu je pol određen kao ono biološko, antropološka konstanta dok je rod kulturno proizvedeno razlikovanje roda.8 Antropološka istraži- vanja na terenu i interpretacije dobijenih rezultata pokazala su u jednom momentu da je zapravo velika odgovornost do onog koji tumaCi dobijene podatke, te je ta nova nauka svoj dalji razvoj temeljila na vlastitoj kritici. Bilo je neophodno da se pokaže da se istraži- vanjima kultura i zajednica razliCitih od Zapadnog modela društva pristupalo sa pozicije onog koji sebe vidi i predstavlja dominantnim. Zato se u ranijim termi- nima uvijek govorilo o onim naprednim, civilizovanim nasuprot divljim, primitivnim i na toj osnovni građena je predstava o onim drugima. Jednostavnije receno, morala se skrenuti pažnja na to da je posmatrac bijelac, Zapadnjak, muškarac, pripadnik vladajuCe manjine. Ako je bilo tako, okvir tumacenje drugih je veC unaprijed bio određen stavovima samog tumaca. „Svest o tome da se jedan ograniceni aspekt ne može više izdavati za totalitet unela je u antropologiju koristan momenat skepse o vlastitim granicama tumacenja takozvanih primitivnih zajednica i omoguCila joj nova i plodnija saznanja.“9 Nije više bilo rijec samo o istraživanjima izvan Zapada, nego se sada i za antropologiju otvorilo novo polje unutar samih Zapadnih društava gdje se pokazalo da društvene nauke i dalje cvsto stoje na poziciji odnosa gdje dominantniji utvrđuje pozicije naucnika. Mijenjanje paradigmi u antropologiji dogodilo se upravo u periodu šezdesetih godina, kada na svoj položaj protestima pažnju skreCu obojeni, žene, mladi, razlicite manjine. Ova promjena u antropologiji mogla je dalje bitno promjeniti smjer istraživanja o ženama i ženskosti tek kad su jasno istaknute dvije bitne stvari. Prvo, predra- suda da je žena Drugi, da je priroda, da je sudbinski određena, jer je u potpunosti njena uloga u društvu povezana sa ulogom majke. Drugo, da su se antropo- logijim bavili muškarci, uz izuzetke Margaret Mid i Rut Benedikt. Težnja za otkrivanje dugo zanemarnog ženskog svijeta vodila je i ka formiranju nove discipline – antropologije žene.10

U okviru sociologije, feministicke teme vezuju se za istraživanje položaja žene u društvu i za žensko iskustvo, te znacaj ženskog aktivizma za izgradnju humanijeg društva. „Suvremena znanstvena zajednica dramaticno je otkrila da je ono što je trebalo biti jedinstveno iskustvo, bio zapravo poseban izvještaj muških aktera i iskustava. Prepoznavanje tolikog broja novih aktera zahtijevalo je preispitivanje našeg razumijevanja i oblikovanja svake socijalne situacije.“11 Može se govoriti o dva osnovna pitanja: „Kako i zašto o ženama?“ i „Zašto je sve tako kako jeste?“. Nastojanje da se odgovori na prvo pitanje veC je na samom poCetku pokazalo da prije nastanka i jaCanja feministiCke teorije sve zapravo biva predoCeno samo kao iskustvo muških aktera u društvu; dalja istraživanja pokazala su da su žene prisutne u društvu u veCini situacija, te da imaju mnogo raznovrsnije uloge nego što se pretpostavljalo u skladu sa ranijim stereotipima. Odgovorom na drugo pitanje težilo se objašnjenju svijeta u kome žive i uCestvuju i muškarci i žene, ali se samo prvima daje prednost s obzirom na njihovu dominaciju.12 Na osnovu pitanja „Sta i zašto o ženama?“ može se govoriti o tri grupe teorija: a) teorija razlike – zasniva se na tome da su položaj i iskustvo žena u veCini situaciji razliCiti od muškog u istim situacijama; b) teorija nejednakosti – položaj žena je manje povoljan ili nejednak položaju muškaraca; c) teorija ugnjetavanja – žene su iskorištene i zloupotre- bljene od muškaraca. U okviru ove tri teorije moguCe su razlike, a na osnovu drugog bitnog pitanja: „Zašto je situacija žena takva kakva jeste?“. Odgovori mogu biti sadržani u: a) bio-socijalnim, institucionalnim i socio- psihološkim objašnjenjima razlike; b) liberalno-femi- nistiCkom i marksistiCkom objašnjenju nejednakosti i c) psihoanalitiCkom, radikalno-feministiCkom i socijali- stiCko – feministiCkom objašnjenju ugnjetavanja.13 NajCešCe spominjane i citirane sociološkinje su: Džesi Bernard, Doroti Smit, Sandra Hardin, Elison Džeger,

Nensi Hartsok. Izdvajamo D. Smit koja se bavila životnim iskustvom i njegovim oblikovanjem prema makro- strukturama, a u osnovi njene teorije je savremeni marksisticki pristup. Znacaj njenog istraživanja je što se u okviru sociologije svakodnevnog života posveCuje razotkrivanju privatne sfere, koja dugo ostaje izvan dominantnih socioloških tema. Kako se utvrđuje granice između javne sfere kao mjesta iskazivanja muškog principa i privatne sfere kao prostora žene, ovo drugo u fokus postavljaju tek feministkinje.14

Unutar evropske feministicke filozofije možemo govoriti i o podjeli u dvije velike grupe teorija: kriticki feminizam i teorija razlikovanja roda. U prvoj grupi su teorije koje za osnovu uzimaju uspostavljanje jednakosti među polovima, a da bi se to dostiglo, neophodno je izložiti kritici patrijarhalni obrazac koji je vodio i vodi ka potlacivanju žena. U istorijskom smislu uglavnom se poklapa sa prvim talasom feminizma, mada su i danas brojne teoreticarke/teoreticari koji insistiraju na ovakvom pogledu. Osnovno pitanje bi bilo kako sred- stvima tradicionalne filozofije pokazati u kojoj mjeri i zašto je žena marginalizovana. U drugoj grupi su oni koji tvrde da ženu treba posmatrati kao odvojenu, nezavisnu od muškaraca, i onda na taj nacin sagledavati sve njene karakteristike, te bi glavno pitanje bilo: „šta ženska vrijednost sadržajno znaci?“.15 Filozofija je posebno obilježena eksplicitnim mizoginim pisanjem i ono je velikim dijelom uticalo na stav prema ženama kao nedovoljno sposobnim za istinsko promišljanje. Primjera je toliko da bi mogli biti svrstani u posebnu knjigu, a ovdje se ilustracije radi mogu spomenuti samo neki. Aristotel je govorio: „Zenski karakter treba da smatramo kao nešto što je po prirodi nepotpuno.“ Za Zan-Zak Rusoa: „Zena je stvorena da popušta muškarcu i da podnosi njegove nepravde.“ Ogist Kont smatra da: „Zeni ne odgovara ni upravljanje ni obrazo- vanje.“ Artur Sopenhauer tvrdi da „veC pogled na ženski stas uCi nas da žena nije određena ni za veliki duhovni, ni za veliki fiziCki rad.“ Fridrih NiCe piše: „Površina je ženina narav, burno uzlelujana skrama na plitkoj vodi.“ Sjeren Kjerkegor kaže: „Kakva nesreCa biti žena! Međutim, najveCe zlo je baš u tome što ona to ne shvata.“ Po Zanu Bodrijaru: „Zenskost se, tako, nalazi tamo gde i ludilo.“ Otvoreno izražavanje mržnje prema ženama ipak je u drugom planu za feministiCku filozofiju, s obzirom da je daleko važnije razotkriti na koji naCin su univerzalne kategorije i teorije rodno određene.

FeministiCke teme u psihologiji svakako su dobrim dijelom vezane za tumaCenja psihoanalitiCke teorije i mnoga djela iz ove oblasti se odnose na kritiku Frojdovog shvatanja žene i njenog identiteta, koji je, po psiho- analitiCarima biološki utemeljen i nepromjenljiv. Kao i u ostalim naukama, a ovdje i nešto direktnije, veliki uticaj je imala knjiga Margaret Mid, te je znatan dio empirijskih istraživanja usmjeren na prouCavanje psi- hologije djece i adolescenata s fokusom na formiranje stavova o polu i rodnim ulogama. Posebno se pridaje važnost istraživanju razvoja seksualnosti u kome znaCajan udio i danas ima odgoj po patrijarhalnim principima što stvara unutrašnje konflikte. Osim toga, veoma je bilo znaCajno da se izmijeni metodologija istraživanja koja je ranije bila u nekim elementima seksi- stiCka, a kako bi se došlo do pravih rezultata.16 Pedagogija, po feministkinjama, bi svakako više trebala da se bavi nacinom usvajanja znanja i pristupu znanju ne samo poštujuCi superiornost racionalnog veC imajuCi u vidu i emocionalno, te se u tom smislu može iCi tragom teorije Dejvida Golemana o emocionalnoj inteligenciji. „Ne mislim da pedagogija emocija zahtijeva ispovijedi, da svi moramo „otvarati duše“. Samo smatram da bismo mogli promisliti o razlozima zbog kojih su se emocije sustavno obezvrjeđivale, i o kreativnim alter- nativama za oblikovanje emocija u obrazovnim prak- sama.“17 Analizom sadržaja udžbenika koji su upotrebi u školama i na univerzitetima se vrlo brzo pokazuje u kojoj mjeri obrazovanje u nekoj državi jeste ili nije sklono da institucionalno utice na formiranje predrasuda o polovima i njihovim odnosima.

Za feministicku teoriju veoma važno je bilo pojavlji- vanje veCeg broja žena u književnosti, kao i razvoj femi- nisticke književne kritike. MoguCe je, naravno, vratiti se unazad sve do Kristine de Pizan, ali ovdje Cemo spomenuti knjigu iz 1929. godine. Rijec je o Vlastitoj sobi Virdžinije Vulf u kojoj ona pokušava odgovoriti na pitanja: Gdje su žene u književnosti? Kako je moguCe da ne možemo nabrojati mnogo imena književnica, a jedna od glavnih tema književnika jeste žena? Vulfova nam prica pricu o Sekspirovoj sestri:„Ona prožima poeziju od korica do korica; nimalo nije odsutna iz istorije. Dominira životima kraljeva i osvajaca, u književnosti; a zapravo je bila rob svakog momciCa ciji bi joj prsten natakli roditelji. Neke od najnadahnutijih reci, neke od najdubljih misli u književnosti sišle su sa njenih usana, u stvarnom životu ona je jedva umela da cita, da piše i bila je vlasništvo svoga muža.“18 Umjesto da nabraja djela književnica koje je pronašla na policama knjiga, uviđajuCi da je taj spisak kratak, Vulfova upravo na primjeru književnog stvaralaštva pokazuje u kojoj mjeri je žena uskraCena da pokaže svoje potencijale, jer je nikad nisu uCili da to Cini. Zapravo cijelo vrijeme su joj nametali sliku o njoj samoj i ona je bila prinu- đena da takvu sliku prihvati i da joj se prilagođava, a nije joj bilo dozvoljeno da govori o vlastitom iskustvu. Ona je bila neCujna, jer je njen položaj bio određen ekonomskim razlozima i prvo je morala da se izbori za vlastitu nezavisnost kako bi imala i svoj prostor za stvaranje, vlastitu sobu. Nekoliko decenija poslije feministiCka kritika veC u velikoj mjeri ima predstavu o ženskoj tradiciji pisanja, a takođe došlo se do toga da se tumaCi simbolizam ženskog pisanja, a da se pri tome ne odvoji potpuno od muške tradicije. Danas se anali- zira pisanje autorki bez obzira da li su iskazivale femi- nistiCke stavove, a svakako nastoji se razotkriti seksi- zam u literaturi. Književnice su sada dobile vlastiti prostor, one govore, izlaze izvan ograda u koje su vijekovima smještane, ne ustežu se da javno govore o svom tijelu, materinstvu, seksualnosti, daju napokon glas Sekspirovoj sestri. Na posebnoj formi ženskog pisanja – „ženskom pismu“ insistira Elen Siksu, fran- cuska književnica i univerzitetska profesorica, koja se u svojim brojnim literarnim i kritiCkim tekstovima istiCe po psihoanalitiCkim temama, primjeni dekon- strukcije i stalnim pozivanjem na razliCitost.

Razvoj feministiCke teorije uslovilo je da se u nauci o jeziku veCa pažnja posveti analizi jezika kako bi se razotkrili na koji naCin se rodna diskriminacija mani- festuje u pismu i govoru, te kakva nova pravila upotre- be jezika treba uspostaviti da bi bio rodno neutralan.

U univerzitetskim udžbenicima i razlicitim prirucnici- ma za akademsko pisanje u zapadnim zemljama, posebno u SAD, postaje uobicajeno da se navode upustva u skladu sa ovim pravilima. Tako, na primjer, u jednom od vodica za pisanje u društvenim naukama imamo poglavlje „Izbjegavanje sintagmi koje se odnose na rod“. Autori navode da slijede „kodove ponašanja“ koje su veC odavno u primjeni prema zahtjevima mnogih profesionalnih udruženja, a za primjer se koristi Britansko psihološko društvo. Ovdje se navodi i objašnjenje zašto je upravo u društvenim naukama važno da se obrati pažnja na upotrebu rodno neu- tralnog jezika: „Postoje dvije kategorije problema korišCenja sintagmi: ona koja se odnosi na oznacavanje i ona koja se odnosi na ocjenjivanje. Problemi u ovim oblastima mogu se sagledati u smislu ambivalentnosti i referentnosti, tj. nije jasno da li se zapažanja odnose na muškarce, žene ili na oba pola, i u izrazu stereotipa, gdje se dodjeljuju netacna zapažanja pod uticajem pre- drasuda, na bazi nedovoljnih ili bez ikakavih dokaza.“19 Lingvisticarka Svenka SaviC ukazuje na verbalni sek- sizam i daje moguCa rješenja ovog problema u srpskom jeziku, posebno smatra da je važno da mediji ucestvuju u ovoj promjeni. U svom radu slijedi teoriju jezicke dje- latnosti, po kojoj jezik odražava stanje u društvu, tako da iniciranje promjene unutar jezika mogu da stvore nove nacine razmišljanja i da uticu na razbijanje stereotipa i predrasuda. SaviCeva naglašava da su otpori veliki i najcešCi argumenti protivnika se vezuju na prvi pogled za samu struku, iako i površni uvid u to pokazuje drugacije. „Uzgred, šta je u tome loše ako se neko jezicko pravilo u normi jezicke upotrebe slaže sa onim što je ideja ženskog pokreta? Zensko pitanje je politiCko pitanje. Poznato je, naime, da standardizacija nekog jezika nikada nije samo (nekada nije uopšte) jeziCko pitanje, veC je (više) politiCko i društveno. Pitanje pisanja velikog slova u nekim segmentima je takođe politiCko i društveno. Isto važi i za pravila koja se odnose na pisanje zanimanja i titule žena: ukoliko je propisano da se koristi muška forma da oznaCi zani- manje ženske osobe, ona Ce jeziCki ostati nevidljiva u društvenoj i politiCkoj sferi, što samo potkrepljuje patrijarhalno shvatanje žene u društvu.“20

Feministicki pravci

Liberalni feminizam najCešCe se vezuje za poCetke feministiCkog pokreta i teorije, a obiCno se kao pred- stavnici/e navode: Meri Vulstonkraft, Džon Stjuart Mil i Herijeta Tejlor Mil. Zbog toga je uobiCajeno da se danas te teorije oznaCavaju kao znaCajne za razvoj feminizma, ali isto tako su na njihovu adresu upuCene mnogobrojne kritike. Osnova liberalnog feminizma je traženje ravnopravnosti za žene promjenom zakona i transformacijom društva, pri Cemu se ne razmatra moguCnost promjene uloge muškaraca. Zasnovan na konceptu liberalizma, liberalni feminizam polazi od individualnih prava i u tom okviru se govori i o ženskim pravima. Tako, na primjer, predstavnici/e ovog pravca snažno se zalažu za pravo na abortus, jer smatraju da svako ima pravo da raspolaže i odluCuje o svom tijelu, te je i to individualna odluka. Za teoretiCarke liberalnog feminizma razlozi nejednakosti su prvenstveno u rodnim sterotipima koji se održavaju kroz podjelu poslova na muške i ženske i kroz manje zarade za žene u odnosu na muškarce koji obavljaju isti posao. U drugom talasu glavna predstavnica liberalnog feminizma je Beti Friden21 koja je autorka knjige Misterija žena iz 1963. godine. Bila je to prva znacajna feministicka knjiga nakon Drugog pola. Svoje istraživanje Fridenova je bazirala na proucavanje kakvu sliku o sebi imaju žene americke srednje klase koje žive u gradu. Po završetku Drugog svjetskog rata muškarci se vraCaju na svoja radna mjesta, a žene ostaju da obavljaju kuCne poslove. Napredak tehnologije i upotreba razlicitih aparata u domaCinstvu sada u određenoj mjeri obesmišljava rad žena, a one se osjeCaju pomalo izgubljeno u toj ulozi. Problem je u tome što žene cijeli svoj identitet grade upravo preko braka – muža i djece, a da zapravo nemaju vlastiti identitet. Kritike koje su uslijedile na racun ove knjige su dobrim dijelom usmjerene na to, da su uzeti u obzir samo problemi bijelih žena koji pripadaju srednjoj ili višoj klasi, a ne dotice se siromašnih i obojenih žena. Osim toga, knjiga daje sliku koja je tipicna za americko društvo i to samo za jedan njegov dio. U liberalne feminstkinje ubraja se i Džesi Bernard, cije su glavne teme višedecenijskog istraživanja, još od 40-tih godina 20. vijeka, bile: brak, materinstvo, univerzitetsko obra- zovanje žena. Nasuprot do tada uobicajenim pristupima u sociologiji u kojima se pitanju roda nije pridavao znacaj, njene analize pružaju drugaciju sliku o braku kao institucionalnom okviru koji na prvom mjestu služi da se održi moC mušarca i sputa žena. Po Bernardovoj, postoje uvijek dvije potpuno suprotne slike istog braka: „muški brak u kojem on misli da je ogranicen, stiješnjen, dok zapravo uživa sve ono što norme određuju – autoritet, neovisnost i pravo na kuCni, emo- cionalni i seksualni servis njegove žene; kao i ženski brak, u kojem ona afirmira kulturno vjerovanje o ispu- njenju, dok zapravo iskustveno doživljava normativno ustanovljenu bespomoCnost i ovisnost, obavezu osigu- ravanja kuCne, emocionalne, seksualne usluge, kao i postupno „umanjivanje“ nezavisnosti mlade osobe, kakva je bila prije udaje.“22 Svoje bavljenje feministiCkom teorijom Bernardova je nazvala „prosvjetiteljski libera- lizam“. Treba naglasiti da se liberalni feminizam u SAD više nego u teoriji, ogleda u aktivnostima ženskih pokreta.

Zastupnici/e radikalnog feminizma smatraju da se ugnjetavanje žena prije svega zasniva na sistemu moCi, oliCenom u patrijarhatu, koji određuje sve odnose u društvu. Osnova ovog sistema je korišCenje otvorenih i prikrivenih naCina da se dominantan položaj muške populacije održi, pa je glavni cilj radikalnih feministkinja ukidanje patrijarhata. One nastoje tekstovima i angažmanom u ženskim grupama da ukažu i bore se protiv: silovanja, seksualnog nasilja, prisiljavanja na prostituciju i svih fiziCkih oblika nasilja nad ženama. Smatraju da treba razobliCiti manje uoCljive sisteme kontrole nad ženama, jer dominaciju je moguCe jedino potpuno ukinuti ako se prikažu mehanizmi djelovanja unutar cijelog sistema. Neke od najpoznatijih pred- stavnica su: Kejt Milet, Sulamit Fajerston, Andre Dvorkin, Ketrin Mekinon, Robin Morgan. Kejt Milet je 1969. doktorirala na temi Seksualna politika, a godinu poslije rad je objavljen i predstavlja jedan od kljuCnih tekstova drugog talasa feminizma. Ona je ovdje dala pregled razvoja feministiCkog pokreta do šezdesetih godina, a kako se najviše zanimala za književnost pokazala je kako izgleda seksisticko pisanje i u kojoj mjeri su prisutne predrasude o ženama u djelima Dejvida Herberta Lorensa, Henrija Milera i Normana Majlera. To je uticalo da se poslije pojave brojni tek- stovi koji na nov nacin interpretiraju knjige autora i idu dalje ka razoblicavanju kanona. Iste godine kad i Miletova, Sulamit Fajerston je objavila knjigu Dijalektika pola: slučaj feminističke revolucije u kojoj prikazuje kako se u patrijarhalnom društvu na razlicite nacine ispolja- va seksizam, a kao glavna teoretska polazišta uzima djela Frojda, Rajha, Marksa, Bovoar. Slabost žene, na cemu patrijarhat gradi moC, pociva prvenstveno u biološkoj razlici i Fajerstonova se zalaže za kontrolu rađanja pri cemu Ce žene same moCi da odlucuju, a ne samo da budu one cija su tijela iskorištena za repro- dukciju. Njena knjiga je bila izuzetno uticajna u americkom feminizmu. Andrea Dvorkin je napisala deset knjiga i brojne tekstove, te je bila anažovana u razlicitim feministickim grupama. Najviše je govorila i borila se protiv silovanja i svakog oblika nasilja nad ženama. Teme njenih stalnih kritika bile su: pornografi- ja kao industrija seksualnog zlostavljanja žena i prosti- tucija kao najocigledniji primjer iskazivanja moCi patri- jarhata. Najpoznatiji naslovi: Zenska mržnja: radikalni pogled na seksualnost (1974), Nasa krv: proročanstvo i diskursi o seksualnoj politici (1976), Pisma iz ratne zone (1988). Zajedno sa Ketrin Mekinon autorka je i knjige Pornografija i civilna prava: novi dan za žensku jednakost (1988). Mekinonova je takođe americka feministkinja koja se bavi pravnom i politickom teorijom, tako da je veoma angažovana na izmjeni zakona kako bi se omoguCila potpuna jednakost žena. To su i glavne teme njenih knjiga kao na primjer: Seksualno uznemira- vanje zaposlenih žena: slučaj seksualne diskriminacije (1979), Zenski životi, muški zakoni (2005). Kao i Dvornikova posljednje dvije decenije pisala je najviše o silovanjima žena u ratu i to na prostoru bivše Jugoslavije. Robin Morgan je feministiCka aktivistkinja, književnica i novi- narka koja je najviše zaslužna za prikazivanje aktivnosti tokom drugog talasa feminizma. Priredila je tri antolo- gije: Sestrinstvo je močno: antologija Pokreta za oslobođenje žena (1970), Sestrinstvo je globalno: antologija tekstova internacionalnog ženskog pokreta (1984) i Sestrinstvo zau- vijek: ženska antologija za novi milenij (2003). Kako je radikalnost glavno obilježje ovog dijela pokreta, to je i ono što najviše kritikuju drugaCije opredjeljene femi- nistkinje, kao i antifeministi. „Rodne feministkinje su redefinisale suprotni pol u posebnu politiCku klasu Ciji interesi su inherentno suprotstavljeni ženinim. U teoriji koja je usledila, Dvorkin je proglasila sve muškarce silovateljima. Kejt Milet (Kate Millett) je pozivala na kraj porodice. Ketrin Mekinon (Catharine MacKinnon) je pro- glasila brak, silovanje i prostituciju nerazdvojivim. Posma- trano kroz politiCke naoCari rodnog feminizma, muškost nije više bila biološka veC kulturna i ideološka osobina.“23 Socijalistički i marksistički feminizam razvijaju se od 19. vijeka i u jednom dijelu literature se navode kao dva odvojena pravca, dok u drugim izvorima spominju socijalistiCko-marksistiCki feminizam. PoCinje još sa Florom Tristan i nešto kasnije se vezuje za imena Roze Luksemburg, Klare Cetkin, Aleksandre Kolontaj. Osnova ovog pravca je zasnovana na radovima Marksa i Engelsa i njihovoj temeljnoj tezi da je napredak društva moguC tek kad prestane ugnjetavanje ljudi na klasnoj osnovi. Prema tome, i žene su zajedno sa muškarcima ugnjetavane zato što pripadaju određenoj klasi. Ugnjetavanje je više izraženo među ženskom populacijom, jer su one dodatno potcinjene muževima. Zbog toga izrazito marksisticki opredjeljenje femi- nistkinje dijele žene na one potlacne i siromašne i žene koje pripadaju višim slojevima. Flora Tristan nagla- šava da žene ipak moraju biti svjesne da kroz borbu za bolji položaj potlacenih, moraju se boriti i za svoja prava koja su im ugrožena u okviru institucije braka, a to znaci da se mora mijenjati i odnos muškarca prema ženi.24 One se bore za prava radnica i uglavnom smatra- ju, kao i muškarci koji pripadaju razlicitim komu- nistickim i radikalnim socijalistickim partijama, da je jedini nacin promjene stanja – revolucija. Tako žene i muškarci zajedno ucestvuju u stvaranju socijalistickih država, a teme savremenih marksistickih feministkinja Ce biti aktivnosti u udruženjima žena i položaj žena u socijalistickom društvu. Prve socijalisticke femi- nistkinje svjesne su da u borbi za prava potlacenih, glavni teoreticari marksizma ne govore u dovoljnoj mjeri o pravima žena, ali je marksisticka teorija temelj ravnopravnosti žena i muškaraca. Tako Klara Cetkin kaže: „Nema sumnje, Marks se nikada nije bavio ženskim pitanjem „samim po sebi“ ili kao „takvim“. Ali bez obzira na to, on je borbi žene za ravnopravnost pridonio ono što je nezamjenljivo, što je najvažnije. Materijalistickim shvatanjem istorije on nam, doduše, nije dao gotove formule o ženskom pitanju, ali je dao nešto bolje: pravilnu, sigurnu metodu da ga ispitujemo i shvatimo.“25 Kao neomarksisticki feminizam možemo oznaciti sociološki rad Doroti Smit koja se najviše bavi „makrostrukturama ugnjetavanja“ izraženim u savre- menom zapadnom svijetu. Nephodno je te strukture intenzivnije prouCiti na svakodnovenom životnom iskustvu pojedinca, jer u protivnom ostaju zamagljene u socijalnim teorijama.26 SocijalistiCke feministkinje, za razliku od onih izrazito marksistiCkog usmjerenja, manje su sklone da ravnopravnost žena traže putem revolucije, veC istrajavaju na stalnoj transformaciji društva. One proširuju ciljeve borbe ne samo protiv klasnog ugnjetavanja, veC i rasizma i seksizma, i znatno više se posveCuju samom feminizmu. Danas dio femi- nistkinja, koje pripadaju organizacijama zasnivanim na naslijeđu marksizma i anarhizma, veoma Cesto se pridružuju alterglobalistiCkim pokretima i u prvi plan stavljaju borbu za socijalnu pravdu koja se ne može ostvariti dok monopol imaju multinacionalne kom- panije. Upravo je jedna sociologinja zaslužna za inici- ranje brojnih rasprava na ovu temu. RijeC je o Naomi Klajn, koja je je sa svojom knjigom Ne logo (2000), iza- zvala veliku svjetsku pažnju i neformalno nazvana „ikonom antiglobalistiCkog pokreta“.

Kada se kaže anarhofeminizam to prvo asocira na ime Eme Goldman. Kad je emigrirala iz Rusije u Sjedinjene AmeriCke Države vrlo brzo, potaknuta istupima anarhista tokom radniCkih štrajkova u Cikagu 1886. godine, došla je u dodir sa anarhistiCkim tekstovima i to je ono što Ce je usmjeravati cijeli život. Cesto je i sama uCestvovala u razliCitim štrajkovima, a nekoliko puta je bila i uhapšena. Na kraju Ce, zajedno sa još više od 200 radikalnih predstavnika radniCke klase, biti protjerana iz SAD. U izgnanstvu je provela 21 godinu živeCi u razliCitim evropskim zemljama. Više od radikalnih i nasilnih istupa, za Goldmanovu je glavno oružje borbe bilo obrazovanje i neprestano je držala predavanja širom SAD i kasnije u razlicitim državama. Smatrala je da postojeCi obrazovni sistem ne dozvoljava pravi razvoj ljudskih potencijala i dobar temelj za razvoj kritickog mišljenja. U okviru feminizma narocito je važno njeno zalaganje za kontrolu zaceCa, jer samo ako žena ima moguCnost da gospodari svojim tjelom i odlucuje slobodno o njemu, može da pocne da ostvaruje slobodu i u ekonomskom i svakom drugom smislu. Snažno se zalažuCi za prava žena u javnoj sferi, stalno je naglašavala ulogu i mjesto žene u privatnoj sferi, te je jedinom pravom vezom između dvoje ljudi smatrala onu koja pociva na slobodnoj ljubavi. Njeni stavovi, ipak, nisu u potpunosti bili u saglasnosti sa stavovima predstavnica americkog feministickog pokreta. One su izabrale tacno određene ciljeve i za njih se borile. Jedan od tih ciljeva je bila i kontrola rađanja, a drugi žensko pravo glasa. Goldmanova im se suprotstavljala, tvrdeCi da to predstavlja tek dio onog što cini potlacivanje žena, a da, na primjer, pristup izborima neCe biti dovoljni da oslobode i ženu iz radnice klase. „Smatrala je da emancipacija prvo mora da se odigra u ženinoj duši i svesti. Zene prvo moraju da postanu svesne svog položaja i uzroka tog položaja, a onda da same preuzmu odgovornost za menjanje svog života. Zena mora da postane odgovorna i da snagom svoje volje prvo promeni svoju svest i onda podrije sistem iznutra. Ona jednostavno treba da prestane da podržava sistem koji joj ne odgovara, da prestane da vaspitava decu u patrijarhalnom duhu koji omoguCava reprodukciju sistema. Kada umesto onog cuvenog ženskog DA, žena kaže NE: bogu, državi, porodici, muškarcu koga ne voli uskrati svoje telo, prestane da rađa neželjenu decu – kada postane liCnost, prestaCe da bude seksualni objekt i tada Ce postati istinski slobodna, a i muškarac pored nje. StvoriCe se uslovi za slobodne zajednice ravnopravnih slobodnih pojedinaca.“27

Naglo jaCanje zanimanja za istraživanje u oblasti feminizma i razvoj postmodernog mišljenja u kojima posebno mjesto dobija i novi pristup prouCavanju religije, vodi ka tome da se teoretiCarke sada zanimaju i za religiozne tekstova i one tome pristupaju po prvi put sa aspekta roda. Tako se razvija feminstička teologija. Među prvim predstavnicama je Mari Dali, koja je 1969. godine objavila knjigu Crkva i drugi pol. U prvom planu je kritika katoliCke crkve kao institucije i prijedlog za reformu kako bi i žene mogle da obavljaju svešteniCku službu. Njeni stavovi izloženi u ovom djelu izazvaCe žestoke reakcije na jezuitskom Bostonskom koledžu (Boston College), gdje je bila zaposlena. Na profe- sorskoj poziciji ostala je zahvaljujuCi protestima i peti- cijama studenata/studentkinja koji su se zalagali za akademske slobode. Ovdje je i ostala 33 godine, ali je penzionisana nešto ranije zbog svog izrazitog zahtjeva da u grupama na predavanjima ima samo studentkinje, te je bila optužena za diskriminaciju muškaraca. Bio je to poznati sluCaj iz 1998-2001. koji je izazvao brojne debate u akademskim i pravnim krugovima u SAD. U kasnijem periodu Dalijeva se usmjerava više ka radikalnom femizmu.28 Jedna od zapaženijih autorki iz ove oblasti posljednju deceniju i po je i En Smit sa knji- gom Odbrana žene-feminizam i Biblija (1991). Ovdje nas autorka vraCa na pitanje „prvog grijeha“ i preispitivanje predstava o ženskom oblicju Sotone i zla. Ona postavlja pitanja poput ovih: „da li je Bog muškog roda?“, „koliko je Isus bio revolucionaran?“, „zašto je Marija dvostruki ideal?“. Predstavnice feministicke teologije citaju glavne svete spise i interpretacije koje su domi- nantne vijekovima i ukazuju na koji nacin se ovdje marginalizuju likovi žena, te razotkrivaju stvarnu uloga žena u crkvenim institucijama. „Feministicka se teologija, za razliku od tradicionalne, ne bazira na apstrakcijama i pretjeranom racionaliziranju veC na iskustvu, življenju vjere, ženskim iskustvima i femi- nistickim akcijama za oslobođenje. Ta se teologija ne razvija u izolaciji veC ima naglašenu dimenziju ženske zajednice koju karakterizira odsustvo hijerarhije i sveCenstva te impulsi koji donose promjene i u Crkvu kao instituciju i u društvo.“29 Feministicka tendencija prisutna je i u islamu, pa se danas govori i o „islam- skom femizmu“ što se prvi put spominje devedesetih godina 20. vijeka kod teoreticarki iz Irana, Saudijske Arabije, Turske. „Za razliku od ustaljenih shvatanja prema kojima je islamsko pravo patrijarhalno i nesu- glasno sa osnovnim zapadnim vrijednostima poput demokracije i ljudskih prava, islamske feministice ukazuju da pretpostavke koje se skrivaju unutar zakona u muslimanskim zemljama nisu božanske, veC patri- jarhalne naravi. One, dakle isticu da je pogrešno u islamskom pravu pripisati probleme koji su nastali kao prozvod patrijarhalnih lokalnih obicaja i patrijarhalnih pravosudnih perspektiva. Ove feministice uzimaju ozbilj- no islam i rješavaju probleme unutar njegovog okvira.“30 Psihoanalitički feminizam zasnovan je na Froj- dovoj teoriji, iako je sam Sigmund Frojd bio izrazito patrijarhalan i u njegovim djelima sasvim jasno je izraženo da je žena Drugo. Zato feministkinje pristupaju psihoanalizi na dva naCina – s jedne strane koristeCi osnovna polazišta psihoanalitiCke teorije o strukturi liCnosti i libidu da bi progovorile o ženi, a s druge strane kritikujuCi Frojda i njegove nastavljaCe u vezi sa njihovim rigidnim stavovima o muško-ženskoj seksual- nosti u kojima je muškarac taj koji po prirodi dominira. PsihoanalitiCkom gledištu posebnu pažnju je posvetila i Simon de Bovoar u Drugom polu. Ona kaže: „Frojd nije mnogo mario za sudbinu žene. Jasno je da je njenu sudbinu preslikao sa sudbine muškarca, ograniCavajuCi se na to što je izmenio neke karakteristiCne crte.“31 To se najbolje vidi u prikazivanju Edipovog kompleksa i kompleksa Elektre, gdje je ovaj prvi Frojd analizirao daleko više i detaljnije u odnosu na drugi. Bovoarova smatra da treba prihvatiti dio psihoanalize, ali ne i njen metod. Zena ne može biti protumaCena tek kroz muški model, veC se uz pomoC psihoanalize treba sagledati sudbina žene u novom svjetlu. Feministi/feministkinje koji se bave psihoanalizom upravo ovdje pronalaze osnovne elemente za suprotstavljanje patrijarhalnom, nastojeCi da u onim skrivenim strukturama liCnosti i razmatranju seksualnosti otkriju šta daje moC patrijar- halnom. Prema nekim autorima/autorkama moguCe je govoriti o dva glavna elementa na kojima poCiva dom- inacija muškaraca nad ženama: strah od smrti i psi- hoseksualni razvoj u doba djetinjstva koji dalje uslovl- java odnose među polovima. Za razliku od muškaraca, žene biološki predodređene da rađaju direktno uCestvuju u stvaranju novog života, bliže su prirodi, nastanku, bliže su i suoCavanju sa konaCnošCu i smrCu.

Muškarci su prisiljeni da se na drugacije nacine suoce sa ovim egzistencijalnim strahom, ucešCe u stvaranju potomstva koje im je određeno, ne može biti dovoljno da taj strah savladaju i zato stvaraju ono što Ce duže živjeti od njih, kao i nacine koji Ce im omoguCiti da vladaju. Time ostvaraju svoju dominaciju i nad ženama. S jedne strane, žele putem zakona i sile jaceg pokazati da njima pripada potomstvo, a s druge strane istovre- meno ih plaši cinjenica da su žene te koje na svijet donose potomstvo. Sve te strahove potiskuju i negiraju, a na površini se grade strukture koje Ce omoguCiti moC i dominaciju. Uvijek i iznova se nastoji reprodukovati taj davno uspostavljeni odnos muškarca i žene, a koji u svakoj generaciji pocinje od najranije dobi. Biološke razlike su okvir na kome se grade društveno uokvirene rodne razlike.32 Najpoznatije predstavnice danas su: Džulijet Micel, Nensi Codorov, Doroti Dinerstin. Micelova je 1974. objavila knjigu pod naslovom Psihoanaliza i feminizam. Frojd, Rajh, Leng i žene. U nekim pregledima se svrstava u socijalisticke femi- nistkinje s obzirom na svoje iskustvo i djelovanje u feministickim pokretima 60-tih u SAD. Nensi Codorov povezuje psihoanaliticku teoriju i sociologiju, a jedna od njenih najuticajnih knjiga u SAD je Psihoanaliza i sociologija roda (1978) u kojoj se najviše bavi pitanjem materinstva. Doroti Dinerstin je feministicku teoriju zadužila knjigom Sirena i minotaur. Odnosi među polovima i ljudska nelagodnost (1976). Iako veC klasicna literatura i danas je inspiracija novim generacijama feministkinja. NavodeCi osnovni cilj pisanja knjige Dinerstinova kaže: „Besmisleno je, po mom shvatanju, da se preovla- đujuCi muško-ženski odnosi opisuju kao „prirodni.“

Oni su, svakako, deo prirode ali ako bi oni uticali na iskorenjivanje naše vrste i ta Cinjenica bi bila deo prirode. Naš poriv da te odnose promenimo podjednako je prirodan kao i sami ti odnosi i u veCoj je saglasnosti sa našim opstankom na zemlji. Da bismo te odnose promenili neophodno je, međutim, shvatiti ne samo socijalne mehanizme koji ih podržavaju veC isto tako centralno psihološko „prilagođavanje“ Ciji su oni izraz.“33 Postmodernizam kao teorijski okvir koji nema Cvrste granice, koji nije obilježen univerzalnošCu, koji je protiv metanaracije, koji traga za fragmentarnim i vodi nas u dekonstrukciju postojeCeg dao je femi- nistiCkoj teoriji nov poticaj za razvoj. Prema Kregu Ovensu rijeC je više o susretu teorija koje imaju sliCnosti. ZajedniCka obilježja su: da je metanaracija koja naras- ta od doba prosvjetiteljstva izgubila svoju moC, da Zapad nije prostor koji utvrđuje istinu veC je svojim napretkom potvrđivao svoju dominaciju u svijetu, da mišljenje u binarnom sistemu u kome se ono drugo uvijek odbacuje više nije preovlađujuCe.34 Unutar treCeg talasa i postmodernog feminizma sada nastaju i brojne kritike, ne samo tekstova autora koji su protiv feminizma ili ga zanemaruju, veC i kritike ranijih femi- nistiCkih radova. Mnogi teoritiCari i teoretiCarke femi- nizma svoje promišljanje zasnivaju i na psihoanalitiCkoj teoriji, pa se u dijelu literature predstavnice psiho- analitiCkog feminizma svrstavaju u grupu postmoder- nih feminista/feministkinja. Osim psihoanalize, femi- nizam nova uporišta pronalazi u poststrukturalnoj teoriji i radovima Zaka Deride i Mišela Fukoa. Francuska filozofkinja Lis Irigaraj podvlaCi da postojanje polne razlike nije još prepoznato u naukama i filozofiji.

U svojoj dekonstrukciji ona ide do kraja i u sumnju dovodi autoritet nauke i naucnika ako nije zasnovan i na prepoznavanju znacaja razlike. Irigarajeva prvo ra- zliku utvrđuje u jeziku proucavajuCi govor muškaraca i žena, cime razotkriva da nema razlikovanja u biološkom smislu kad je rijec o upotrebi jezika, veC se razlicita upotreba zasniva na ranije utvrđenoj razlici između muškog i ženskog identiteta. Njena doktorska disertacija i prva objavljena knjiga Speculum – ogledalo druge žene (1974) za njene kolege znacila je prelazak granice i ona je iskljucena iz Pariske frojdovske škole koju je vodio Zak Lakan. Irigarajeva je upravo služeCi se psihoanalitickom teorijom kritikovala djela Platona, Dekarta i Hegela, ali i Frojda i Lakana. Naredno djelo nosi naziv Rod koji nije jedan (1977) u kome proširuju svoje istraživanje razlike i razotkriva dominaciju nad ženama koje se ocitava u diskursu, psihoanalitickom pristupu i dalje u cijelom društvu, te nastoji ponuditi diskurs koji ide izvan utvrđenog patrijarhalnog obras- ca. Veoma znacajne su i knjige Elementarne strasti (1982), Etika polne razlike (1984), Govoriti nikada nije neutralno (1985). Za Lis Irigaraj, kao i za druge post- moderne mislioce, ideal zapadnog humaniteta je antropocentrican i androcentrican, te je vrijeme za konacni raskid sa ovom tradicijom u svim poljima života.35 Druga znacajna psihoanaliticarka i lingvistkinja posmodernizma je Julija Kristeva. Istražuje najviše u polju semiotike, pri cemu se distancira od Sosirovog shvatanja semiotike kao discipline. Posebno kritikuje Simon de Bovoar zbog njenog oštrog stava o materinstvu i smatra da žena materinstvo ne treba da odbija veC da ga prihvati na nov nacin. Najpoznatija njena djela su:

Revolucija poetskog jezika (1974), Ljubavne priče (1983). Sasvim drugaCije o rodu piše i govori Džudit Batler koja se suprotstavlja teoriji razlikovanja roda. U knjizi Nevolje s rodom (1989), koja je izazvala brojne polemike, Batlerova tvrdi da razlika roda ne postoji po sebi, veC je izvedena i naknadno uspostavljena. Za nju je najvažnije da razmotri na jedan drugaCiji naCin odnos pola-roda upuCujuCi nas u jednoj od svojih narednih knjiga na „tijela koja nešto znaCe“. Ustaljeni jeziCki konstrukti samo doprinose utvrđivanju razlike koja dalje dolazi u prvi plan i zamagljuje sve ostalo. Tijelo nije samo materijalnost veC i obris i pokret, ono je mjesto na kome se odigrava i iskazuje „drama polne razlike“, ako reformulišemo materijalnost tijela onda dolazimo do toga da postoji „iskljuCna matrica“ putem koje je moguCe da bivaju stvorena „odbaCena biCa“ koja žive u „podruCju nenastanjivosti“. Ovdje Batlerova prije svega govori o onima koji se ne deklarišu samo kao muškarci ili žene. Zato kao osnovno pitanje se poja- vljuje: „u kojoj meri je „pol“ prisilna proizvodnja, rezultat prisile koji, propisujuCi određene uslove, postavlja granice onog što Ce biti smatrano telom?“.36 Džudit Batler je tako poCetkom devedesetih otpoCela debatu unutar i izvan feministiCkih krugova koja traje i danas.

VeC u prvim organizacijama žena za ostvarenje ravnopravnosti u ameriCkom društvu pokazala se sva kompleksnost feministiCke teorije i prakse. Pokreti koji su svoju snagu pokazali šezdesetih godina rezultat su dugotrajnog zalaganja razliCitih grupa za ostvarenje jednakosti za sve ljude. Najsnažniji glasovi stizali su od onih koji su bili nasljednici borbe za ukidanje ropstva, a sada boraca za prava diskriminisane crnaCke zajednice.

 

To je uslovilo da se pokaže sa kakvim razlicitim pro- blemima se suocavaju žene afro-americkog porijekla, koje govore o dvostrukom potlacivanju. S jedne strane zato što pripadaju onom dijelu društva koji nemaju ista prava kao i njihovi sugrađani/sugrađanke – bijelci/bjelkinje, a s druge strane što se ne ukazuje dovoljno pažnje na specificne probleme koje imaju žene koje na osnovu te diskriminacije bivaju zanemarene i od „sestrinstva“ koji- ma pripadaju uglavnom bijele žene. Najprepoznatljiviji glas crnog feminizma danas je bel huks: „Crnkinje su, kao grupa, u neuobicajenoj poziciji u ovom društvu, jer ne samo da smo na dnu profesionalne lestvice, veC je i naš status niži od bilo koje druge grupacije. U takvoj poziciji, prve smo na udaru svake vrste seksisticke, rasne i klasne opresije.“37 Još kao studentkinja napisala je knjigu Zar nisam žena: crne žene i feminizam, a objavila je 1981. godine. U ovoj knjizi kroz istoriju Sjedinjenih Americkih Država oslikava položaj crne žene kao rop- kinje i njenu borbu za oslobađanje, te djelovanje crnog feministickog pokreta. Kad piše i govori o neravno- pravnosti, ona govori o potlacivanju uopšte ne vezujuCi to samo za ženu veC i za rasu i klasnu pripadnost, umjesto da kaže samo patrijarhat, ona stalno govori o „bijelom nadmoCnom kapitalistickom patrijarhatu“38. U djelu Feministička teorija: od margine ka centru (1984) glavna tema je feminizam i politika, a u prvom planu je politicka solidarnost među ženama, kao i uvažavanje muškaraca kao partnera u borbi za ravnopravnost. O feministickom pokretu danas piše u knjizi Feminizam je za svakog: strastvena politika (2000) i ovdje ne govori samo o crnom feminizmu, veC o pokretu u savre- menom svijetu, njegovim rezultatima i pitanjima kojima su i dalje aktuelna. Raspravlja o politici feminizma, o tome kako je porasla svijest o ženskim pravima, kako se jaCanje feministiCkog pokreta odrazilo na ženska tijela i kako je to uticalo na odbranu reproduktivnih prava, kako danas izgledaju brak i partnerstvo, kako je seksu- alna politika vodila ka etici uzajamne slobode. VraCajuCi se na jednu od klasiCnih knjiga ameriCkog feminizma, bel huks kaže: „Sestrinstvo je još moCno“.39 Crni femi- nizam ili feminizam nebjelkinja se posljednih godina vezuje i za teme unutar postkolonijalnih teorija i studija.

Lezbejski feminizam u prvi plan istiCe kritiku hetero- seksualnosti kao dominantnog odnosa. Ovaj pravac najuticajniji je sedamdesetih i osamdesetih godina i to u Sjedinjenim AmeriCkim Državama, Kanadi, Velikoj Britaniji, Francuskoj. NajveCe kritike su stizale od femi- nistkinja afro-ameriCkog porijekla i iz radniCkih krugova, jer su smatrale da se istiCe jedan problem kao glavni, a zanemaruje sve ostalo za što feminizam treba da se izbori. Jedna od najpoznatijih lezbejskih feministiCkih teoretiCarki je Monika Vitig, Ciji je osnovni stav da rod nije strogo utvrđen. O tome govori u poznatom eseju Zenom se ne rađa iz 1981. godine: „Upravo po tom pitanju možemo reCi da se nova liCna i subjektivna definicija za celokupno CoveCanstvo da naCi samo izvan kategorija pola (muškarac i žena) i da pojava novih subjekata prvo zahteva uništavanje kategorije pola, kraj njihove upotrebe i odbacivanje svih nauka koje još uvek te kategorije koriste kao svoje funda- mentalne (praktiCno sve društvene nauke).“40 Lezbejske feministkinje uglavnom teže ka separatizmu i nastoje postaviti jasne ograde u odnosu na ostali dio femi- nistiCke teorije. Takođe, mnoge predstavnice smatraju da je pomak ka kvir (queer) teoriji svojevrsna izdaja i da se pažnja više usmjerava ka muškarcima. I lezbejska i queer teorija svoje utemeljenje imaju u radovima Mišela Fukoa kao što su Istorija seksualnosti, Nadzirati i kažnjavati, a razlikuju se po tumacenjima. Rasprave o homoseksualnoj kulturi, ogranizacijama i pravima homoseksualno opredijeljenih osoba vodile su ka stvaranju kvir (queer) teorije. Ova teoriju teško je definisati, jer istovremeno obuhvata i lezbejsku i gej teoriju i ukljucuje kriticki odmak od nje. Samo ime potice od engleske rijeci „queer“ koja znaci: cudan/na, narocit/ta, neobican/na. Ova teorija se „bavi svim fo- rmama seksualnosti“41, ali ne zaustavlja se samo na tome. „Cilj queera nije postati identitet, nego kritika identi- teta. I premda queer nije identitet, još su nam potrebni imena i koncepti kako bismo govorili i konceptuali- zirali subjektivitet, s obzirom na to da imena i koncepti stvaraju pozicije za lokalnu politiku. Više naziva: znaci više pozicija: znaci više ranolikosti: znaci manje iskljucivosti.“42 Danas se velikim dijelom iskazuje i kroz kulturne pokrete, a cesto je vezan i za pojam „kemp“ (camp) koji se definiše na razlicite nacine, na primjer, kao „laž koja govori istinu“ i „rod bez genitalija“, ali ga vide kao moguCnost da iskažu svoje skriveno svi oni koji se osjeCaju odvojeni od glavnih tokova društva. „Mada se kemp danas cesto smatra samo pošalicom ili pozom među gej osobama, on poseduje ozbiljnu vrednost, … (…) Pored toga što predstavlja signal, kemp je bio i ostao nacin na koji homoseksualci, i ostale grupe ljudi koji vode dvostruke živote, mogu da pronađu svoj linguafranca. (…) Svi ovi koncepti bili su doslednije homoseksualni pre takvih istorijskih prelomnih taCaka kao što je 1969. godine bio sukob između njujorške policije i gejova izloženih stalnom uznemiravanju.“43

Kao noviji feministiCki pravci izdvajaju se i eko-femi- nizam i sajber-feminizam. Povezivanje ekologije i femi- nizma jeste dio savremenih pristupa istraživanju, a istovremeno je rijeC o ponovnom vraCanje na izvorne teze o vezi žene i prirode. Indijska fiziCarka i filozofkinja Vandana Siva napisala je brojne radove na ovu temu, kao što su: Nasilje zelene revolucije, Ostati živ, Eko- feminizam. Ona oštro kritikuje nove poljoprivredne i reproduktivne tehnologije i veoma je aktivna u borbi protiv uništavanja prirodne okoline. U tekstu Nauka, priroda i rod modernu nauku vidi kao patrijarhalni pro- jekat, razotkriva sticanje profita kao redukcionizam i nasilje, upuCuje na razmatranje prirode kao ženskog principa ilustrujuCi to indijskim oznaCavanjem moCi prirode koja se ispoljava kao „Prakriti“.44 Od samog nastanka filozofije stalno se istiCe da je žena tek priroda, a muškarac onaj koji oblikuje i stvara kulturu, sada u izazovima modernog svijeta ta veza žene i prirode postaje aktuelna na jedan sasvim nov naCin, a što nam upravo pokazuje V. Siva. „Ekofeministkinje su pružile temeljitu kritiku zapadne militantne znanosti koja je, zapravo neracionalno, devalvirala sve ono na Cemu opstaje, a to su, ponajprije regeneracija života koja se ostvaruje kako primarno pomoCu žena, tako i zahva- ljujuCi njihovom izvornom oCuvanju životnih praksi i izvornih znanja, te iskustava s prirodom utjelovljenih kroz ženske (i prirodne) cikliCke procese, pa su i tako pridonijele oCuvanju, ili barem ublažavanju, eksploatacije, ekosustava i biološke raznolikosti, osobito u zemljama TreCeg svijeta.“45 Na drugoj strani Dona Haravej u eseju

Kiborski manifest: nauka, tehnologija i socijalni feminizam u kasnom 20. vijeka (1985) u odnos stavlja razvoj tehnologije, politiku i pitanje oslobođenja žena. Globalna tehnologija daje nam se kao moguCnost novog preispitivanja izvan i iznad roda, te je prikladni- je formulisanje na tragu sajber-prostora i SF maštarija u vidu kiborga (spoja živog biCa i mašine). „Društvena realnost su živi društveni odnosi, naša najvažnija poli- ticka konstrukcija, fikcija koja menja svet. Internacio- nalni ženski pokreti obrazovali su „žensko iskustvo“ koje treba da razotkrije ili da otkrije ovaj krucijalni kolektivni objekt. Ovo iskustvo je fikcija i cinjenica najvažnije politicke vrste. Oslobađanje pociva na obra- zovanju svesnosti, imaginativnom zahvatanju, na opre- siji, i dakle, na moguCnosti. Kiborg je stvar fikcije i živog iskustva koje menja ono što se krajem dvadese- tog veka, shvata kao „žensko iskustvo“. To je borba na život i smrt, ali granica između naucne fantastike i društvene stvarnosti je opticka varka.“46 Veoma aktuelno preispitivanje identiteta, njegovih granica i sporova koje izaziva Haravejeva je okrenula u novom pravcu nudeCi fluidnost umjesto stroge određenosti, kao moguCnost putovanja ka oslobođenju.

Kolonijalne tradicije, oznacavanje onog drugacijeg kao negativnog – primitivnog i divljeg, evropocentricnost i dominacija Zapada nad ostalim dijelom svijeta i mani- festacija moCi dio su tema kojima se bavi postkolonijalna teorija. Rasprave zapocele poslije Orijentalizma Edvarda Saida (1978), a imenovane i uokvirene kao „postkoloni- jalno“ nakon objavljivanja zbornika radova Imperija otpisuje udarac (1989)47 danas zauzimaju znacajan dio istraživanja u književnosti i kulturološkim studijama.

Sa Kritikom postkolonijalnog uma (1999) kao jedna od znaCajnijih predstavnica istiCe se i Gajatri Cakravorti Spivak. Prilozi debatama stižu: sa Zapada na tragu dekonstrukcije, okretanja ka zanemarenom marginalnom i odmaku od logocentriCnog i od autora/autorki koji obilježeni liCnim iskustvom i marginalnim od objekta prerastaju u subjekte koje sad Zapad želi da Cuje. Mjesta na kojima se presijecaju linije postkolonijalne, postmoderne i feministiCke teorije donosi slike živih boja u akademski svijet binarnog, crno-bijelog. En Mek Klintok govori o Cežnjama evropskih osvajaCa koje se prikazuju kao fantazije u ženskom obliCju i žena biva „međaš imperije“. Ponovo je u igri „žena kao priro- dno“, iz muškog ugla kao ono pasivno, ono što treba osvojiti. Iz ženskog ugla „mit o deviCanskoj zemlji“ bitno je vezan za nju samu i njeno liCno iskustvo. Ona je visoko postavljena u idealizovanim muškim predstava- ma i potpuno potlaCena u stvarnosti. KreCuCi na put muškarci su imali jasne vizije, ali sa sobom su uvijek imali putokaz: „Zene su na bezbroj naCina služile kao posredne i graniCne figure pomoCu koji su se muškarci orijentisali u prostoru kao nosioci moCi i znanja.“48 DolazeCi na tlo željenog predstava se mijenjala: „Zene su zemlja koju valja otkriti, stupiti na njeno tlo, ime- novati je, osemeniti i koju, iznad svega, treba pose- dovati.“49 Candra Mohanti upozorava na spornost ter- mina „treCi svijet“ i sklonost feministkinja sa Zapada da se zatvore u krug etnocentriCnosti i univerzalizova- nih predstava zasnovanih na stereotipnom uspostavlja- nju slike „prosjeCne“ iz tog drugaCijeg svijeta. Mohan- tijeva to ne vidi kao radikalnu kritiku postojeCe femi- nistiCke teorije, veC naCin da se ona proširi i na vrijeme napravi odmak od onog što naziva „hegemonija zapadnog obrazovnog establišmenta“. U eseju, koji piše šesnaest godina poslije na istu temu, Mohantijeva u prvi plan istice socijalnu pravdu i potrebu ženske soli- darnosti na globalnom planu.50 Aiva Ong, iako prven- stveno govori iz svog ugla „kolonijalizovane“, napom- inje da žene treba da ucine korak više, svaka iz svoje kulture, jer samo to može voditi kao istinskoj femi- nistickoj teoriji pod cije okrilje mogu stati žene ma koliko razlicite bile. „Dijalog pocinje kada priznamo druge oblike subjektivnosti zasnovane na rodu i kulturi, i prihvatimo da drugi cesto biraju da vode svoj život nezavisno od naše sopstvene vizije buduCnosti.“51

Uticaj feministkinja i feminista i sve veCi broj onih koji unutar humanistickih nauka u prvi plan stavljaju ova pitanja doveo je i do osnivanja programa ženskih i rodnih studija prvo na americkim univerzitetima, a potom i u evropskim i drugim zemljama. Na pocetku je to svakako izazivalo velike otpore – od otvorenog pro- tivljenja do podsmijeha i preCutkivanja, ali jak uticaj ženskih organizacija koje su paralelo kontinuirano isti- cale razlicite vidove marginalizovanja žena bile su dodatni podsticaj i ucvršCivali su i poziciju feministicke teorije.

Napomene:

1   Teoreti~ari/teoreti~arke predlažu razli~ite vrste klasifikacija feminizma. Tako K.K. Rutven govori o sedam, a V. Leic još o sedam tipova, o tome više u: Nirman Moranjak-BamburaC: „Tematizacija feministicke kritike u bosanskim uslovima“, http://www.ifbosna.org.ba/ bosanski/dokumenti/rodna/94novi/index.html

2    Hilge Landver (Hilge Landweer): „Androzetrismus“, u: Petar Prechtl i Franz-Peter Burkhard (Hg.): Metzler Philosophie

Leksikon (Begriffe und Definitionen), Stuttgart/Weimar: J.B. Metzler, 1999, str. 25

3   „Esencijalizam“, u: Sajmon Blekburn: Oksfordski filozofski rečnik, Novi Sad: Svetovi, 1999, str. 110

4       Biljana DojCinoviC-NešiC o pojmu ginokritike, na http://www.awin.org.yu/srp/text/text17.htm

5    Marina BlagojeviC: Mapiranje mizoginije u Srbiji: diskursi i prakse, Beograd: AZIN, 2000, http://www.awin.org.yu/images/ pdf/uvod.pdf

6    Seksizam“, Sajmon Blekburn: Oksfordski filozofski rečnik, navedeno izdanje, str. 384

Margaret Mid (Margaret Mead): Spol i temperament u tri primi- tivna drustva, Zagreb: Naprijed, 1968, str. 30

Ova podjela uglavnom se obilježava kao ona na kojoj se više insistira u akademskim krugovima SAD. Hilge Landweer: „Sex/Gender“, u: Petar Prechtl i Franz-Peter Burkhard (Hg.): Metzler Philosophie Leksikon (Begriffe und Definitionen), navedeno izdanje, str. 540

Zarana PapiC / Lydia Sklevicky (ur.): Antropologija žene, nave- deno izdanje, str. 9

10  Ibidem, str. 11

11 O feministiCkoj sociološkoj teoriji Patricia Mado Lengerman (Patricia Madoo Lengermann) i Džil Nibriž-Brentli (Jill Niebrugge-Brantley): „Suvremena feministiCka teorija“, u: Džordž Ricer (George Ritzer): Suvremena sociologijska teorija, Zagreb: Nakladni zavod Globus, 1997, str. 298-299

12  Ibidem, str. 299

13  Ibidem, str. 308

14   O ovoj temi više: Ivana SpasiC: „Feminizam i sociologija svakodnevnog života“, Filozofija i društvo, br. 22-23I, 2003, (151-169)

15  Iako je na poCetku poglavlja rijeC o opštepoznatim podjela- ma unutar feminizma i njegovim glavnim teorijama, ovdje napomene prema: Bettina Schnitz i Herta Nagl-Docekal: „Philosophie, feministische“, u: Petar Prechtl i Franz-Peter Burkhard (Hg.): Metzler Philosophie Leksikon (Begriffe und Definitionen), navedeno izdanje, str. 441-2

16 Objavljeni radovi o feminizmu i psihologiji na ovim prostorima u: Vera SmiljaniC, Jovanka Masnikosa i dr.: „Bibliografija feministiCki orijentisane psihološke literature sa anatocijama od 1960. do 1998. godine“, http://www.awin.org.yu/srp/arhiva/bibliograf1.htm

17  Megan Boler: „Emocije i obrazovanje: feministicka pedago- gija“, Kolo, br. 2, 2003, http://www.matica.hr/Kolo/kolo0203.nsf/ AllWebDocs/Boler

18  Virdžinija Vulf: Sopstvena soba, Beograd: Plavi jahac, 2003, www.rwfund.org

19  Li Kuba i Džon Koking: Metodologija izrade naučnog teksta (Kako se piše u društvenim naukama), Podgorica/Banja Luka: CID/Romanov, 2004, str. 172-3

20   Svenka SaviC: @ena sakrivena jezikom medija: kodeks nesek- sističke upotrebe jezika,

http://www.e-jednakost.org.yu/download/Kodeks_Svenka.pdf

21  Beti Friden (Betty Frieden), 1921-2006, ucestvovala u osni- vanju Nacionalne organizacije žena u SAD (National Organization for Women, NOW)

22   P. M. Lengermann i J. Niebrugge-Brantley: „Suvremena feministi~ka teorija“, u: G. Ritzer: Suvremena sociologijska teorija, navedno izdanje, str. 313

23    Vendi Mekelroj: „Mizesova zaostavština feminizma“: Katalaksija, http://www.katalaksija.com

24   Slobodanka NedoviC: Savremeni feminizam (Položaj i uloga žene u porodici i društvu), Beograd: Centar za unapređenje pravnih studija/CESID, 2005, str. 27, http://www.cesid.org/pdf/savre- meni_feminizam.pdf

25  Citat preuzet iz teksta Zlate Grebo: „Ravnopravnost žene – dio borbe za socijalisticko društvo“, Patchwork, br. 1-2, 2003, (135- 145) str. 135

26   P. M. Lengermann i J. Niebrugge-Brantley: „Suvremena feministi~ka teorija“, u: G. Ritzer: Suvremena sociologijska teorija, navedeno izdanje, str. 326-7

27  Iz teksta Vande PeroviC: „Ema Goldman kao inspiracija u 2000. godini“, u: Ema Goldman: Anarhizam i feminizam, Beograd: Feministicka 94, 2000, http://www.womenngo.org.yu/sajt/sajt/ izdanja/autonomni_zenski_centar/emagoldman/sadrzaj.htm

28   O Mari Dali više u: U. I. Meyer/ H. Bennent-Vahle (Hg.): Philosophinnen-Lexikon, navedeno izdanje, str. 169-172 i na http://www.cat.nyu.edu/wickedary i http://womenshistory.about.com/ library/misc/bldalybc.htm

29   Marija Geiger: „Ekološke i rodne kontroverze geneze“, Socijalna ekologija, br. 4, 2006, (235-252 ), str. 238

30  Jasminka BabiC-AvdispahiC: Etika, demokracija i građanstvo, Sarajevo: Svjetlost, 2005, str. 157

31  S. de Bovoar: Drugi pol, I, navedeno izdanje, str. 63

32  Odjeljak o psihoanalitiCkoj feministiCkoj teoriji kod P. M. Len- germann i J. Niebrugge-Brantley: „Suvremena feministiCka teorija“, u: G. Ritzer: Suvremena sociologijska teorija, navedeno izdanje, str. 320-2

33  Doroti Dinerstin: Sirena i minotaur. Odnosi među polovima i ljudska nelagodnost, Beograd: FeministiCka 94, 2000, http:// www.womenngo.org.yu/sajt/sajt/feministicka94/sirena/sadrzaj.htm

34  Pogledati Sue Thornham: „Postmodernism and Feminism“, u Stjuart Sim (ed.): The Routledge Companion to Postmodernism, New York: Routledge, 2005, (3-13)

35  O Lis Irigaraj prema U. I. Meyer/ H. Bennent-Vahle (Hg.): Philosophinnen-Lexikon, navedeno izdanje, str. 285-90

36 Džudit Batler: Tela koja nešto znače (O diskurzivnim granicama „pola“), Beograd: Samizdat B92, str. 41

37 Bel huks: Feministička teorija: od margine ka centru, Beograd: FeministiCka 94, 2006, str. 27

38  Intervju sa bel huks pod naslovom „Cvor nadmoCi belaca“, http://www.womenngo.org.yu/publikacije-azc/femsveske/ FS_S11/BELHUKS.htm

39    Osnovni podaci o bel huks (biografija, bibliografija), http://www.allaboutbell.com/

40  Monitka Vitig: „Ona se ne rađa kao žena“, http://www.gay- serbia.com/teorija/2003/03-05-27-in-memoriam-monique-wittig

41  Meri Klages: „Queer teorija“, www.labris.org.yu

42  Antu Sorin (Antu Soraine): „Lezbijska i queer etika“, Zarez, br. 106, 2003, http://www.zarez.hr/106/temabroja3.htm

43  Citat iz predgovora Džordža Melija u: Filip Kor: Kemp – laž koja govori istinu, Beograd: Rende, 2003 http://www.rende.co.yu/ kontrabunt/004_01.html

44    Vandana Siva (Vandana Shiva): „Science, Nature, and Gender“, u: Ann Garry and Marilyn Pearsall (ed.): Women, Knowledge, and Reality (Explorations in Feminst Philosophy), New York & London: Routledge, 1996, str. 265-285

45 Branka GaliC i Marija Geiger: „Valorizacija ženskog: rodni aspekti odnosa spram okoliša“, Sociologijska ekologija, br. 4, 2006, (339-353), str. 353

46Dona Haravej: „Manifest kiborga“, Ženske studije, br. 2-3,1995, http://www.womenngo.org.yu/sajt/sajt/izdanja/zenske_studije/zs_s2/ kibor.html

47  Naziv originala: Bill Ashhroft, Gareth Griffith and Helen Tiffin (ed.): The Empire Writes Back: Theory and practice in post- colonial literatures, London & New York: Routledge, 1989

48  En Mek Klintok: „Genealogija imperijalizma“, Treci pro- gram, br. 125-126, 2005, (130-161), str. 134

49  Ibidem, str. 143

50    Candra Mohanti: „Pod pogledom Zapada: feministicko ucenje i kolonijalni diskursi“ i „Ponovno promišljanje „Pod pogledom Zapada“: feministicka solidarnost i antikapitalisticke borbe“, Treci program, navedeno izdanje, (161-192), (205-243)

51 Aiva Ong: „Kolonijalizam i modernost: feministicke re- prezentacije žena u nezapadnim društvim“, Treci program, nave- deno izdanje, (192-205), str. 202

 

Print Friendly